Η τέχνη του ουδέτερου συντονισμού

01 Ποια είναι η δουλειά του συντονιστή – και ποια όχι;

Το καθήκον του συντονιστή (ή διευκολυντή) δεν είναι να είναι εξυπνότερος από την ομάδα, ούτε να οδηγήσει τους συμμετέχοντες σε μια «σωστή» απάντηση. Η δουλειά του είναι να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις της καλής διαβούλευσης: να πάρουν όλοι τον λόγο, να συγκρούονται πραγματικά τα επιχειρήματα και η συζήτηση να επικεντρώνεται στο θέμα. Εν συντομία: ο συντονιστής είναι υπεύθυνος για τη διαδικασία, όχι για το περιεχόμενο.

Αυτή η διάκριση είναι η ουσία του ουδέτερου συντονισμού. Ο καλός διευκολυντής παραμένει στο παρασκήνιο, φέρνει τους συμμετέχοντες στο προσκήνιο και αφήνει τη δική του άποψη έξω από την αίθουσα. Η επιτυχία του φαίνεται ακριβώς όταν στο τέλος οι συμμετέχοντες νιώθουν ότι εκείνοι έφτασαν στο συμπέρασμα, και δεν τους οδήγησε κάποιος εκεί.

02 Γιατί είναι τόσο δύσκολη η ουδετερότητα;

Η ουδετερότητα δεν είναι παθητικότητα, και γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο είναι δύσκολη. Ο συντονιστής πρέπει να παρεμβαίνει διαρκώς ενεργά – να ρωτά, να συνοψίζει, να ανοίγει χώρο –, φροντίζοντας ταυτόχρονα οι παρεμβάσεις του να μη στρεβλώνουν το περιεχόμενο. Υπάρχουν αναρίθμητοι λεπτοί τρόποι να επηρεάσει κανείς ακούσια μια ομάδα: με ένα επιδοκιμαστικό νεύμα, με τον τρόπο που διατυπώνει μια ερώτηση, με το σε ποιον δίνει συχνότερα τον λόγο ή ακόμη και με το ποιο επιχείρημα συνοψίζει με μεγαλύτερο ενθουσιασμό.

Σε αυτό προστίθεται η φυσική ανισότητα της δυναμικής της ομάδας. Όπως προειδοποιεί και η πρακτική της διαβουλευτικής δημοκρατίας: οι κοινωνικές ιεραρχίες δεν εξαφανίζονται σε μια συντονισμένη συζήτηση. Οι πιο σίγουροι, πιο επιβλητικοί ή απλώς πιο δυνατόφωνοι συμμετέχοντες τείνουν να κυριαρχούν στη συζήτηση, ενώ οι πιο σιωπηλοί περιθωριοποιούνται. Μεγάλο μέρος του ουδέτερου συντονισμού αφορά ακριβώς την εξισορρόπηση αυτής της ανισότητας.

03 Η εργαλειοθήκη του καλού συντονιστή

Ο έμπειρος διευκολυντής δημιουργεί την ισορροπημένη διαβούλευση με μερικές επαναλαμβανόμενες τεχνικές.

• Ανοίγει χώρο στους σιωπηλούς. Απευθύνεται στοχευμένα, αλλά χωρίς πίεση, σε εκείνους που δεν έχουν ακόμη μιλήσει, και προσεκτικά παίρνει πίσω τον λόγο από τους κυρίαρχους.
• Ρωτά, δεν αποφαίνεται. Με ανοιχτές ερωτήσεις εμβαθύνει τη συζήτηση, αντί να παρεισφρέει τη δική του άποψη ή αξιολόγηση.
• Συνοψίζει ουδέτερα. Συνοψίζει τις διαφορετικές θέσεις χωρίς στρέβλωση και αναλογικά, ώστε η ομάδα να βλέπει πού βρίσκεται.
• Κατευθύνει προς τα επιχειρήματα, όχι προς τα πρόσωπα. Κρατά τη συζήτηση στο περιεχόμενο και αφοπλίζει τις προσωπικές επιθέσεις.
• Διαχειρίζεται τα συναισθήματα. Επιτρέπει την ένταση, αλλά δεν αφήνει να παρασύρει τη συζήτηση.
• Φυλάσσει το πλαίσιο. Επιβάλλει την τήρηση των από κοινού αποδεκτών κανόνων και του χρονικού πλαισίου, ώστε να έρθει η σειρά κάθε θέματος και κάθε συμμετέχοντα.

Αυτά τα εργαλεία μαζί εξυπηρετούν το να μην εξαρτάται η ποιότητα της συζήτησης από την ικανότητα των συμμετεχόντων να επιβάλλονται, αλλά από τα καλύτερα επιχειρήματα.

04 Μικρή ομάδα και ολομέλεια: οι δύο κλίμακες του συντονισμού

Οι διαβουλευτικές διαδικασίες συνήθως εναλλάσσουν τα στάδια σε μικρές ομάδες και σε ολομέλεια (μεγάλη ομάδα), και ο συντονισμός αποκτά διαφορετική έμφαση στο καθένα. Στη μικρή ομάδα – συνήθως σε τραπέζια με λίγα άτομα – ο διευκολυντής φροντίζει από κοντά ώστε όλοι να συμμετέχουν· εδώ το σημαντικότερο είναι η εξισορρόπηση της συμμετοχής. Στην ολομέλεια, όπου οι ομάδες μοιράζονται τα αποτελέσματά τους ή όπου ειδικοί απαντούν σε ερωτήσεις, ο συντονισμός αφορά περισσότερο τη διατήρηση της τάξης, του χρόνου και της εστίασης.

Οι δύο κλίμακες μαζί εξασφαλίζουν ότι και οι πιο διστακτικοί βρίσκουν χώρο στην πιο προστατευμένη μικρή ομάδα, ενώ η κοινή γνώση συγκροτείται στο στάδιο της ολομέλειας. Ο καλός συντονισμός εξαρτάται και από τον συντονισμό αυτών των δύο.

05 Τυπικές δύσκολες καταστάσεις και η αντιμετώπισή τους

Τη γνώση του συντονιστή τη δοκιμάζουν πραγματικά οι δύσκολες στιγμές. Τέσσερις καταστάσεις εμφανίζονται σχεδόν σε κάθε διαδικασία. Η πρώτη είναι ο κυρίαρχος συμμετέχων, που ξανά και ξανά αρπάζει τον λόγο: ο καλός συντονιστής ευχαριστεί για την παρέμβασή του και έπειτα απευθύνεται συνειδητά σε άλλους, ακόμη και με μια απλή ερώτηση προς όλους στη σειρά, στην οποία έρχεται η σειρά του καθενός. Η δεύτερη είναι ο σιωπηλός συμμετέχων, που δεν τολμά να μιλήσει: εδώ βοηθά η πιο προστατευμένη μορφή της μικρής ομάδας, η συζήτηση σε ζευγάρια ή η δυνατότητα γραπτής παρέμβασης. Η τρίτη είναι η συζήτηση που εκτρέπεται σε προσωπικές επιθέσεις: ο συντονιστής επαναφέρει τη συζήτηση στα επιχειρήματα και στο θέμα, υπενθυμίζοντας τους από κοινού αποδεκτούς κανόνες. Η τέταρτη είναι η συζήτηση που έχει φτάσει σε αδιέξοδο και γυρίζει γύρω γύρω: τότε η ουδέτερη σύνοψη, η αποσαφήνιση των οπτικών και μια καλά διατυπωμένη νέα ερώτηση δίνουν ώθηση στην ομάδα.

Κοινό τους στοιχείο είναι ότι ο συντονιστής δεν παρεμβαίνει ποτέ από την πλευρά του περιεχομένου – δεν λέει ποιος έχει δίκιο –, αλλά από την πλευρά της διαδικασίας: ανοίγει χώρο, κρατά το πλαίσιο και δίνει ευκαιρία στα καλύτερα επιχειρήματα.

06 Εσωτερικός ή εξωτερικός συντονιστής;

Συχνό και εύλογο ερώτημα είναι αν ο συντονιστής πρέπει να είναι άνθρωπος του φορέα που διοργανώνει ή εξωτερικός, ανεξάρτητος επαγγελματίας. Η εμπειρία δείχνει ότι η ανεξαρτησία βοηθά πολύ στην αξιοπιστία: αν οι συμμετέχοντες γνωρίζουν ότι ο διευκολυντής δεν έχει συμφέρον στο τελικό αποτέλεσμα, εμπιστεύονται ευκολότερα την εντιμότητα της διαδικασίας. Σε μια συνέλευση για μια δημοτική επένδυση, για παράδειγμα, θα φαινόταν παράξενο αν τη συζήτηση την καθοδηγούσε ακριβώς ένας υπάλληλος του τμήματος που είναι υπεύθυνο για την επένδυση.

Πέρα από την ανεξαρτησία, καθοριστική είναι και η κατάρτιση. Ο καλός συντονισμός είναι ένα επάγγελμα που μαθαίνεται, με δικές του τεχνικές και δεοντολογικούς κανόνες – δεν αρκεί γι' αυτό η καλή πρόθεση ή η εξασκημένη ευχέρεια λόγου. Όπου η διαδικασία παίρνει τον εαυτό της στα σοβαρά, εκεί επενδύει και στην εκπαίδευση και την προετοιμασία των συντονιστών.

07 Ο συντονιστής και τα υπόλοιπα στοιχεία της διαδικασίας

Ο συντονισμός δεν λειτουργεί απομονωμένα – συνδέεται στενά με τα υπόλοιπα στοιχεία της διαδικασίας. Ούτε ο καλύτερος διευκολυντής μπορεί να καθοδηγήσει μια ισορροπημένη συζήτηση, αν οι συμμετέχοντες έλαβαν μονόπλευρο υλικό υποβάθρου ή αν ο κύκλος των συμμετεχόντων είναι εξαρχής στρεβλός. Ισχύει και το αντίστροφο: ακόμη και το πιο επιμελώς συνταγμένο υλικό και η πιο αντιπροσωπευτική ομάδα αξίζουν λίγα, αν τη συζήτηση την κυριαρχούν λίγες φωνές ή αν ο συντονιστής κατευθύνει απαρατήρητα. Ο συντονισμός επομένως είναι το σημείο όπου όλη η προηγούμενη επιμέλεια της διαδικασίας είτε ολοκληρώνεται είτε χάνεται.

Αυτό σημαίνει επίσης ότι ο συντονιστής πρέπει να συνεργάζεται με τους διοργανωτές της διαδικασίας και τους ειδικούς, διατηρώντας ταυτόχρονα την ανεξαρτησία του από το περιεχόμενο. Πρέπει να γνωρίζει την ημερήσια διάταξη, τα χρονικά πλαίσια, το υλικό υποβάθρου και τη σύνθεση των συμμετεχόντων, ώστε να μπορεί να προετοιμαστεί για τις αναμενόμενες δυσκολίες. Ο καλός συντονισμός με αυτή την έννοια είναι αποτέλεσμα ομαδικής δουλειάς: ο διευκολυντής είναι το ορατό πρόσωπο όλης εκείνης της παρασκηνιακής δουλειάς που καθιστά τη διαβούλευση εν γένει δυνατή.

08 Σύνοψη

Ο ουδέτερος συντονισμός είναι η σιωπηλή τέχνη που κάνει τη διαβούλευση πραγματικά συλλογική και ισορροπημένη. Ο καλός συντονιστής είναι υπεύθυνος για τη διαδικασία, όχι για το περιεχόμενο: δίνει χώρο στους σιωπηλούς, συγκρατεί τους κυρίαρχους, συνοψίζει ουδέτερα και αφήνει τη δική του άποψη έξω από την αίθουσα. Όλα αυτά τα κάνει ανεξάρτητα και προετοιμασμένος. Το καταληκτικό κείμενο της μεθοδολογικής σειράς εξετάζει από κοντά ένα άλλο, συχνά παρεξηγημένο εργαλείο: την ομάδα εστίασης.

Πηγές

• Βάση γνώσεων InnoK – Το μοντέλο της στοχαζόμενης δημοκρατίας (James S. Fishkin) · urbanlab.hu
• Συνέλευση Πολιτών – Πώς γίνεται; · kozossegigyules.hu
• IAP2 (2018): IAP2 Spectrum & facilitation resources · iap2.org
• Involve (UK): Facilitation techniques · involve.org.uk
• OECD (2020): Catching the Deliberative Wave · oecd.org