Πότε μια διαβούλευση γίνεται προσχηματική;

01 Τι είναι η προσχηματική διαβούλευση;

Για προσχηματική διαβούλευση μιλάμε όταν μια διαδικασία χρησιμοποιεί τις μορφές της συμμετοχής, αλλά όχι την ουσία της. Ετοιμάζονται ερωτηματολόγια, συγκαλούνται φόρουμ, μπορεί κανείς να τοποθετηθεί – την ίδια στιγμή η απόφαση έχει ουσιαστικά ήδη ληφθεί, και ο μόνος πραγματικός στόχος της διαδικασίας είναι η εξασφάλιση της νομιμοποίησης. Οι συμμετέχοντες επενδύουν ενέργεια, αλλά η συνεισφορά τους δεν έχει μετρήσιμη επίδραση στο τελικό αποτέλεσμα.

Η προσχηματική διαβούλευση σπάνια πηγάζει από κακή πρόθεση. Συχνά προκύπτει απλώς από το ότι η διαδικασία είναι κακοσχεδιασμένη, ξεκινά πολύ αργά, ή οι διοργανωτές δεν σκέφτηκαν ως το τέλος τι θα κάνουν με τις γνώμες που θα κατατεθούν. Το αποτέλεσμα, ωστόσο, παραμένει το ίδιο: οι άνθρωποι νιώθουν εξαπατημένοι.

02 Τα πιο συνηθισμένα ενδεικτικά σημάδια

Ορισμένα επαναλαμβανόμενα συμπτώματα παραπέμπουν σχεδόν με βεβαιότητα σε προσχηματική διαβούλευση. Αν ισχύουν περισσότερα από αυτά, αξίζει να υποψιαστούμε.

• Η απόφαση έχει ήδη ληφθεί. Η διαβούλευση ξεκινά όταν τα σχέδια είναι πρακτικά οριστικά, και τα περιθώρια περιορίζονται στις λεπτομέρειες.
• Δεν υπάρχει διακύβευμα, ή δεν είναι ξεκαθαρισμένο. Οι συμμετέχοντες δεν γνωρίζουν ακριβώς για τι μπορούν να αποφασίσουν και για τι όχι.
• Απρόσιτο ή ακατανόητο υλικό. Το υλικό υποβάθρου λείπει, είναι γραμμένο σε τεχνική ορολογία, ή είναι τόσο μονόπλευρο που μπορεί να κατευθύνει μόνο προς μία κατεύθυνση.
• Στρεβλός ή στενός κύκλος συμμετεχόντων. Μιλούν μόνο οι πιο φωνακλάδες, όσοι είναι κοντά στους διοργανωτές ή οι εύκολα προσβάσιμοι.
• Δεν υπάρχει ανατροφοδότηση. Στις γνώμες που κατατίθενται δεν δίνεται ουσιαστική απάντηση, δεν γίνεται σαφές τι έγινε αποδεκτό και τι όχι.
• Μη ρεαλιστικός χρονισμός. Για την υποβολή γνωμών δίνονται λίγες μέρες, κατά κανόνα το καλοκαίρι ή γύρω από τις γιορτές.

Ένα σημάδι από μόνο του δεν είναι κατ' ανάγκη ενδεικτικό. Μαζί, ωστόσο, δείχνουν αξιόπιστα ότι η διαδικασία στηρίζεται στο φαινόμενο της εμπλοκής, όχι στην πραγματική επιρροή.

03 Γιατί βλάπτει περισσότερο από το τίποτα;

Με την πρώτη ματιά μπορεί να φαίνεται λογικό ότι ακόμη και μια αδύναμη διαβούλευση είναι καλύτερη από το τίποτα. Στην πραγματικότητα συχνά ισχύει το αντίθετο. Η προσχηματική διαβούλευση δεν αποτυγχάνει απλώς να φέρει αποτέλεσμα στο συγκεκριμένο ζήτημα, αλλά εκκινεί και μια διαδικασία μάθησης – προς λάθος κατεύθυνση. Οι συμμετέχοντες μαθαίνουν ότι η συμμετοχή είναι περιττή σπατάλη χρόνου, ενώ στους διοργανωτές ενισχύει την εντύπωση ότι «τους ανθρώπους έτσι κι αλλιώς δεν τους ενδιαφέρει».

Έτσι δομείται ο φαύλος κύκλος της συμμετοχής: η εκφυλισμένη διαδικασία μειώνει την εμπιστοσύνη, λόγω της μειούμενης εμπιστοσύνης λιγότεροι και πιο απρόθυμα συμμετέχουν, και η χαμηλή συμμετοχή επιβεβαιώνει την προκατάληψη ότι δεν αξίζει να παίρνουμε στα σοβαρά τους πολίτες. Αυτόν τον κύκλο είναι πολύ δυσκολότερο να τον αντιστρέψουμε παρά να τον αποφύγουμε εξαρχής.

04 Διαβούλευση ή χειραγώγηση;

Το όριο είναι ενίοτε λεπτό. Μια έντιμη διαβούλευση μπορεί να είναι πολύτιμη ακόμη και όταν στο τέλος ο λήπτης της απόφασης αποφασίζει διαφορετικά από ό,τι πρότεινε η πλειοψηφία – με την προϋπόθεση ότι το αναλαμβάνει ανοιχτά και το αιτιολογεί. Η χειραγώγηση αρχίζει εκεί όπου στόχος της διαδικασίας δεν είναι η καλύτερη απόφαση, αλλά η εκ των υστέρων δικαιολόγηση ενός προαποφασισμένου αποτελέσματος.

Η διαφορά, επομένως, δεν έγκειται στο αν ο λήπτης της απόφασης ακολουθεί πάντα τη βούληση των συμμετεχόντων, αλλά στο αν είναι ειλικρινής σχετικά με τα πλαίσια και τις συνέπειες της διαδικασίας. Ένα έντιμο «σε αυτό το ζήτημα σας ενημερώνουμε, αλλά δεν αποφασίζετε εσείς» αξίζει περισσότερο από ένα ψεύτικο «η απόφαση είναι στα χέρια σας».

05 Ένα τυπικό σενάριο

Αξίζει να φανταστούμε πώς μοιάζει μια προσχηματική διαβούλευση στην πράξη. Για ένα έργο η απόφαση έχει ήδη ληφθεί, τα σχέδια είναι έτοιμα, ο ανάδοχος επιλεγμένος. Τότε – κυρίως λόγω των τυπικών απαιτήσεων – προκηρύσσεται μια «διαβούλευση με τους πολίτες». Η ανακοίνωση εμφανίζεται λίγες μέρες πριν από το φόρουμ, το καλοκαίρι, σε έναν δυσπρόσιτο χώρο. Στο φόρουμ παρουσιάζονται τα έτοιμα σχέδια, οι τοποθετήσεις καταγράφονται ευγενικά, αλλά ουσιαστική απάντηση δεν δίνεται σε αυτές. Λίγες εβδομάδες αργότερα το έργο ξεκινά ακριβώς σύμφωνα με το αρχικό σχέδιο, σαν το φόρουμ να μην είχε καν γίνει.

Αυτό το σενάριο μπορεί να φαίνεται οικείο – και ακριβώς αυτό είναι το πρόβλημα μαζί του. Κάθε επιμέρους στοιχείο του χωριστά θα μπορούσε ακόμη να δικαιολογηθεί, όλα μαζί όμως στέλνουν αναμφίσημα στους κατοίκους το μήνυμα: η γνώμη τους δεν μετρά. Οι συμμετέχοντες δεν είναι αφελείς· αντιλαμβάνονται γρήγορα αν η διαδικασία γίνεται μόνο για να μπει το τικ. Και την επόμενη φορά ούτε καν έρχονται.

06 Η δυνατότητα αποκατάστασης

Το καλό νέο είναι ότι μια χαλασμένη σχέση μπορεί να αποκατασταθεί – αλλά μόνο με ειλικρίνεια. Αν μια προηγούμενη διαδικασία εκφυλίστηκε, το χειρότερο που μπορούμε να κάνουμε είναι να προσποιηθούμε ότι δεν συνέβη τίποτα. Η ανοικοδόμηση της εμπιστοσύνης αρχίζει με την παραδοχή του προηγούμενου λάθους, και με το να κάνουμε την επόμενη διαδικασία εμφανώς διαφορετικά: την ξεκινάμε έγκαιρα, ξεκαθαρίζουμε το διακύβευμα, και στο τέλος ανατροφοδοτούμε πραγματικά, με απτό τρόπο. Μία και μόνη έντιμα ολοκληρωμένη διαδικασία αξίζει περισσότερο για την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης από δεκάδες καλοπροαίρετες υποσχέσεις.

07 Πώς μπορεί να αποφευχθεί;

Το κλειδί για την πρόληψη της προσχηματικής διαβούλευσης είναι ο ειλικρινής σχεδιασμός της διαδικασίας. Ορισμένες αρχές βοηθούν σχεδόν πάντα. Πρώτον: να την ξεκινάμε έγκαιρα, τότε ακόμη που η απόφαση μπορεί να διαμορφωθεί ουσιαστικά. Δεύτερον: να ξεκαθαρίζουμε και να επικοινωνούμε το διακύβευμα – ποιο είναι αυτό για το οποίο μπορούν να αποφασίσουν, και ποιο είναι δεδομένο. Τρίτον: να εξασφαλίζουμε ισορροπημένο, κατανοητό υλικό υποβάθρου, ώστε η γνώμη να είναι τεκμηριωμένη. Τέταρτον: να φροντίζουμε ώστε ο κύκλος των συμμετεχόντων να αντικατοπτρίζει τους ενδιαφερόμενους. Πέμπτον – και ίσως το πιο σημαντικό: να ολοκληρώνουμε τη διαδικασία με ορατή ανατροφοδότηση, στην οποία οι λήπτες αποφάσεων απαντούν δημόσια στις προτάσεις.

Οι καλά δομημένες μέθοδοι, όπως η συνέλευση πολιτών, ενσωματώνουν ακριβώς αυτές τις εγγυήσεις στη διαδικασία: αντιπροσωπευτικό δείγμα, ισορροπημένη ενημέρωση, συντονισμένη διαβούλευση και υποχρεωτική δημόσια απάντηση από τους λήπτες αποφάσεων. Δεν είναι τυχαίο ότι αυτές οι διαδικασίες είναι πολύ πιο ανθεκτικές απέναντι στον εκφυλισμό.

08 Από τη σκοπιά του λήπτη της απόφασης

Αξίζει να δούμε το ζήτημα και από την πλευρά του λήπτη της απόφασης, γιατί η προσχηματική διαβούλευση σπάνια είναι αποτέλεσμα σκόπιμης κακής πρόθεσης. Συχνά προκύπτει από απλές αιτίες: η διαδικασία ξεκινά πολύ αργά, επειδή δεν τη σκέφτηκαν νωρίτερα· γίνεται πρόχειρη λόγω του περιορισμένου χρόνου και των πόρων· ή ο οργανισμός δεν είναι προετοιμασμένος για το τι θα κάνει με τις γνώμες που θα κατατεθούν. Ενίοτε στόχος είναι η εκπλήρωση της νομικής υποχρέωσης, όχι η πραγματική εμπλοκή – και η λογική του «τικ» εκφυλίζει ανεπαίσθητα τη διαδικασία.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, η πρόληψη της προσχηματικής διαβούλευσης είναι σε μεγάλο βαθμό ζήτημα οργάνωσης και νοοτροπίας. Ο λήπτης της απόφασης πρέπει ήδη από την αρχή του σχεδιασμού να θέσει στον εαυτό του το κρίσιμο ερώτημα: είμαι πράγματι έτοιμος να αφήσω τις γνώμες που κατατίθενται να διαμορφώσουν την απόφαση; Αν η απάντηση, ειλικρινά, είναι όχι, τότε είναι πιο έντιμο να υποσχεθεί κανείς ενημέρωση, παρά να προσποιείται διαβούλευση. Αν όμως είναι ναι, τότε η διαδικασία πρέπει να δομηθεί έτσι ώστε αυτή η ανοιχτότητα να ισχύει και στην πράξη – έγκαιρα, με διακυβεύματα, με καλή πληροφόρηση και με πραγματική ανατροφοδότηση.

09 Σύνοψη

Η προσχηματική διαβούλευση αναγνωρίζεται: την προδίδουν ο καθυστερημένος χρονισμός, το ασαφές διακύβευμα, το μονόπλευρο υλικό και η απούσα ανατροφοδότηση. Αποφεύγεται δε όταν σχεδιάζουμε τη διαδικασία με βάση την πραγματική επιρροή, όχι το φαινόμενο της εμπλοκής. Το επόμενο κείμενο δείχνει ποια είναι η θεσμοθετημένη μορφή που δημιουργεί με τον πιο συνεπή τρόπο αυτές τις εγγυήσεις: η διαβουλευτική δημοκρατία.

Πηγές

• Συνέλευση Πολιτών – Τι είναι; · kozossegigyules.hu
• Βάση Γνώσεων InnoK – Το μοντέλο της στοχαζόμενης δημοκρατίας (James S. Fishkin) · urbanlab.hu
• Arnstein, S. R. (1969): A Ladder of Citizen Participation. JAIP, 35(4)
• OECD (2022): OECD Guidelines for Citizen Participation Processes · oecd.org
• Involve (UK): Knowledge base — consultation vs participation · involve.org.uk