Η κλίμακα της συμμετοχής: από την ενημέρωση στην απόφαση

01 Από πού προέρχεται η κλίμακα της συμμετοχής;

Η έννοια της κλίμακας της συμμετοχής προέρχεται από μια μελέτη του 1969 της Αμερικανίδας πολεοδόμου Sherry Arnstein, η οποία έκτοτε έγινε ένα από τα πιο γνωστά εννοιολογικά πλαίσια της συμμετοχής. Η Arnstein παρατήρησε ότι οι αρχές συχνά αποκαλούν «συμμετοχή» διαδικασίες που στην πραγματικότητα δεν δίνουν πραγματική εξουσία στους ανθρώπους. Γι' αυτό περιέγραψε τα διάφορα σκαλοπάτια της συμμετοχής με την εικόνα μιας κλίμακας: στα κατώτατα σκαλοπάτια οι πολίτες δεν έχουν καμία ουσιαστική επιρροή, ενώ στα ανώτατα σκαλοπάτια διαθέτουν πραγματική εξουσία απόφασης.

Η κλίμακα παραμένει χρήσιμη έως σήμερα, επειδή θέτει ένα απλό ερώτημα για κάθε διαδικασία: ποιος αποφασίζει στο τέλος; Με βάση την απάντηση, κάθε πρωτοβουλία συμμετοχής μπορεί να τοποθετηθεί πάνω στην κλίμακα – και αποκαλύπτεται αν πρόκειται για πραγματική εμπλοκή ή απλώς για το φαινόμενο της εμπλοκής.

02 Τα σκαλοπάτια της κλίμακας

Το κλασικό μοντέλο διακρίνει οκτώ σκαλοπάτια, τα οποία μπορούμε να ταξινομήσουμε σε τρεις μεγαλύτερες ομάδες. Η παρακάτω κατηγοριοποίηση είναι μια απλοποιημένη εκδοχή για πρακτική χρήση, αποδίδει όμως πιστά την ουσία.

• 1. Χειραγώγηση: η συμμετοχή είναι μόνο φαινομενική, στην πραγματικότητα στόχος είναι η πειθώ ή η «καθοδήγηση» των κατοίκων.
• 2. Θεραπεία: η έμφαση δίνεται στο να νιώθουν καλά οι άνθρωποι, όχι στο να αλλάξει η απόφαση.
• 3. Ενημέρωση: οι κάτοικοι μαθαίνουν τι πρόκειται να συμβεί, αλλά δεν μπορούν να παρέμβουν.
• 4. Διαβούλευση: ζητείται η γνώμη τους, αλλά δεν υπάρχει εγγύηση ότι θα ληφθεί υπόψη.
• 5. Κατευνασμός: ορισμένοι κάτοικοι αποκτούν τυπικό ρόλο, αλλά η πραγματική απόφαση λαμβάνεται αλλού.
• 6. Εταιρική σχέση: οι λήπτες αποφάσεων και οι κάτοικοι μοιράζονται την ευθύνη και διαπραγματεύονται από κοινού.
• 7. Εκχωρημένη εξουσία: σημαντικό μέρος της απόφασης περνά στα χέρια της κοινότητας.
• 8. Έλεγχος από τους πολίτες: η ίδια η κοινότητα διευθύνει τη διαδικασία.

Τα δύο πρώτα σκαλοπάτια, κατά την Arnstein, δεν αποτελούν καν πραγματική συμμετοχή, αλλά «μη-συμμετοχή». Τα σκαλοπάτια 3–5 είναι η περιοχή της συμβολικής συμμετοχής (τοκενισμός): εδώ οι κάτοικοι μπορούν να μιλήσουν, αλλά η εξουσία δεν μετακινείται. Μόνο από το 6ο σκαλοπάτι και πάνω μπορούμε να μιλάμε για το ότι η επιρροή περνά πραγματικά στους συμμετέχοντες.

03 Γιατί δεν είναι πάντα στόχος το ανώτατο σκαλοπάτι;

Είναι εύκολο να πιστέψουμε ότι κάθε διαδικασία θα έπρεπε να επιδιώκει την κορυφή της κλίμακας. Αυτό όμως είναι παρανόηση. Το κατάλληλο σκαλοπάτι εξαρτάται πάντοτε από τη φύση της απόφασης. Υπάρχουν ζητήματα στα οποία ο νόμος, οι επαγγελματικοί κανόνες ή οι διαθέσιμοι πόροι περιορίζουν τα περιθώρια – εδώ είναι πιο ειλικρινές και πιο έντιμο να υποσχεθεί κανείς καλή ενημέρωση ή διαβούλευση, παρά κοινή απόφαση που έτσι κι αλλιώς δεν θα μπορέσει να τηρηθεί.

Το ζητούμενο δεν είναι να επιλέγουμε πάντα το υψηλότερο σκαλοπάτι, αλλά να είμαστε ειλικρινείς για το σε ποιο σκαλοπάτι βρισκόμαστε. Το σοβαρότερο λάθος δεν είναι το χαμηλό σκαλοπάτι, αλλά η σύγχυση των σκαλοπατιών: όταν μια διαδικασία τοποθετείται ψηλότερα από ό,τι είναι στην πραγματικότητα. Αν οι άνθρωποι νομίζουν ότι αποφασίζουν, ενώ μπορούν μόνο να γνωμοδοτήσουν, η απογοήτευση και η απώλεια εμπιστοσύνης είναι εγγυημένες.

04 Οι κριτικές και οι μεταγενέστερες επεξεργασίες της κλίμακας

Από το μοντέλο της Arnstein πέρασαν αρκετές δεκαετίες, και ο κλάδος βελτίωσε την εικόνα σε πολλά σημεία. Η συχνότερη κριτική είναι ότι η κλίμακα απεικονίζει την εξουσία υπερβολικά με μια λογική «νικητή-ηττημένου», ως ένα είδος μάχης: σαν το ερώτημα ανάμεσα στους κατοίκους και στους λήπτες αποφάσεων να είναι πάντα ποιος κυριαρχεί επί του άλλου. Στην πράξη, οι καλύτερες διαδικασίες στηρίζονται μάλλον στη συνεργασία, όπου και οι δύο πλευρές μπορούν να κερδίσουν – ο λήπτης της απόφασης μια καλύτερη, πιο αποδεκτή απόφαση, οι κάτοικοι πραγματική επιρροή.

Μια άλλη σημαντική διαπίστωση είναι ότι η σχέση ανάμεσα στα σκαλοπάτια δεν είναι πάντα γραμμική. Σε ένα δεδομένο ζήτημα δεν είναι κατ' ανάγκη το υψηλότερο σκαλοπάτι το καλύτερο: το κατάλληλο επίπεδο εξαρτάται πάντοτε από τη φύση της απόφασης, από τα νομικά και οικονομικά περιθώρια. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, τα σύγχρονα επαγγελματικά πλαίσια – για παράδειγμα, το ευρέως χρησιμοποιούμενο φάσμα συμμετοχής IAP2 – αντιλαμβάνονται την κλίμακα όχι ως ιεραρχία, αλλά ως εργαλειοθήκη: η ενημέρωση, η διαβούλευση, η εμπλοκή, η συνεργασία και η ενδυνάμωση μπορούν όλες να είναι θεμιτές επιλογές, αν εφαρμόζονται ειλικρινά και με τρόπο που ταιριάζει στην περίσταση. Η κλίμακα, επομένως, δεν είναι εντολή να «σκαρφαλώνεις πάντα ψηλότερα», αλλά εργαλείο για να επιλέγεις συνειδητά και έντιμα το κατάλληλο επίπεδο.

05 Η κλίμακα στην πράξη

Ας πάρουμε ένα απλό παράδειγμα: ένας δήμος θέλει να αναδιαμορφώσει έναν κοινόχρηστο χώρο. Στο επίπεδο της ενημέρωσης, αναρτά τα έτοιμα σχέδια. Στο επίπεδο της διαβούλευσης, μοιράζει ερωτηματολόγιο και ζητά τη γνώμη των κατοίκων για τα σχέδια. Στο επίπεδο της εμπλοκής–εταιρικής σχέσης, όμως, κάθεται ήδη από την αρχή του σχεδιασμού μαζί με τους χρήστες, εντοπίζουν από κοινού τα προβλήματα, και η ανατροφοδότηση των κατοίκων διαμορφώνει τα σχέδια – στη συνέχεια οι λήπτες αποφάσεων εξηγούν τι έλαβαν υπόψη και τι όχι, και γιατί.

Η συνέλευση πολιτών τοποθετείται κατά κανόνα στην ανώτερη περιοχή της κλίμακας. Μια τυχαία επιλεγμένη ομάδα που αντικατοπτρίζει τους πολίτες δεν γνωμοδοτεί απλώς, αλλά ενημερώνεται, σταθμίζει και διατυπώνει συγκεκριμένες προτάσεις, στις οποίες οι λήπτες αποφάσεων είναι υποχρεωμένοι να απαντήσουν δημόσια. Αυτό ξεπερνά ήδη την απλή διαβούλευση: οι συμμετέχοντες αποκτούν ουσιαστικό ρόλο στην προετοιμασία της απόφασης.

Ένα ακόμη παράδειγμα δείχνει καλά τη διαφορά ανάμεσα στα σκαλοπάτια στην καθημερινότητα. Ας υποθέσουμε ότι πρόκειται για την αναδιαμόρφωση του κυκλοφοριακού καθεστώτος γύρω από ένα σχολείο. Στο επίπεδο της ενημέρωσης, οι γονείς λαμβάνουν ειδοποίηση για την έτοιμη απόφαση. Στο επίπεδο της διαβούλευσης, ζητείται η γνώμη τους για μερικές έτοιμες εκδοχές. Στο επίπεδο της εταιρικής σχέσης, οι γονείς, οι εκπαιδευτικοί και οι κάτοικοι της περιοχής εργάζονται μαζί, από την αρχή του σχεδιασμού, πάνω στη λύση, σταθμίζοντας από κοινού την ασφάλεια, την κυκλοφορία και το κόστος. Το ίδιο ζήτημα, με τρία ριζικά διαφορετικά επίπεδα συμμετοχής – και με τρία πολύ διαφορετικά επίπεδα δέσμευσης απέναντι στο τελικό αποτέλεσμα.

06 Πώς χρησιμοποιούμε την κλίμακα;

Η κλίμακα είναι πρωτίστως εργαλείο σκέψης, όχι άκαμπτη κατηγοριοποίηση. Κατά τον σχεδιασμό μιας διαδικασίας αξίζει να θέσουμε στον εαυτό μας μερικά ερωτήματα. Ποιο σκαλοπάτι υποσχόμαστε – και μπορούμε να το τηρήσουμε; Συμφωνεί το σκαλοπάτι που υποσχεθήκαμε με την πραγματική επιρροή των συμμετεχόντων; Τι γίνεται με τις προτάσεις που κατατίθενται, και λαμβάνει η κοινότητα ανατροφοδότηση γι' αυτό; Αν δώσουμε ειλικρινείς απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα, μπορούμε να αποφύγουμε τη συχνότερη παγίδα: τη συμμετοχή που μεταμφιέζεται σε πραγματική, αλλά είναι εκφυλισμένη.

07 Σύνοψη

Το σημαντικότερο δίδαγμα της κλίμακας της συμμετοχής είναι ότι την ποιότητα της συμμετοχής την καθορίζει ο βαθμός της πραγματικής επιρροής, όχι τα εργαλεία που χρησιμοποιούνται ή η καλή πρόθεση. Δεν χρειάζεται για κάθε απόφαση να σκαρφαλώνουμε στην κορυφή της κλίμακας – αλλά σε κάθε διαδικασία είναι υποχρεωτικό να ονομάζουμε ειλικρινά σε ποιο σκαλοπάτι βρισκόμαστε. Το επόμενο κείμενο εξετάζει τι συμβαίνει όταν λείπει αυτή η ειλικρίνεια: πώς μια διαδικασία γίνεται προσχηματική διαβούλευση.

Πηγές

• Sherry R. Arnstein: A Ladder of Citizen Participation (1969)
• Συνέλευση Πολιτών – Πώς γίνεται; · kozossegigyules.hu