Βέλγιο: ένα μόνιμο συμβούλιο πολιτών

01 Από το εφάπαξ γεγονός στον μόνιμο θεσμό

Η πλειονότητα των διεθνών παραδειγμάτων – από την Ιρλανδία έως τη Γαλλία – είναι εφάπαξ διαδικασίες, συγκαλούμενες για ένα συγκεκριμένο ζήτημα. Αυτές έχουν τη δική τους δύναμη, αλλά έχουν και μια κοινή αδυναμία: η γνώση, η εμπειρία και η δυναμική που συσσωρεύονται σε αυτές διαλύονται στο τέλος της διαδικασίας, και στο επόμενο ζήτημα όλα πρέπει να ξεκινήσουν από την αρχή. Επιπλέον, ο περιστασιακός χαρακτήρας δυσκολεύει την πραγματική ενσωμάτωση της διαβουλευτικής συμμετοχής στη λήψη αποφάσεων.

Το Ανατολικό Βέλγιο – η μικρή, γερμανόφωνη κοινότητα του Βελγίου, περίπου 77 χιλιάδων ατόμων – έδωσε ακριβώς σε αυτό το πρόβλημα μια πρωτότυπη απάντηση. Το 2019, με απόφαση του τοπικού κοινοβουλίου, δημιούργησε έναν μόνιμο διαβουλευτικό θεσμό, που λειτουργεί διαρκώς, συνεχώς, δίπλα στη νομοθετική εξουσία. Ήταν η πρώτη φορά στον κόσμο που η συμμετοχή πολιτών με βάση την κλήρωση δεν ενσωματώθηκε στο δημοκρατικό σύστημα ως έργο, αλλά ως μόνιμος θεσμός, κατοχυρωμένος σε νομοθεσία. Η λύση αυτή είναι γνωστή στη βιβλιογραφία ως το «μοντέλο του Ostbelgien».

02 Πώς δομείται το μοντέλο;

Το σύστημα αποτελείται από δύο, αλληλένδετα στοιχεία, και ακριβώς αυτή η διττότητα του δίνει τη δύναμή του.

• Μόνιμο Συμβούλιο Πολιτών (Bürgerrat). Ένα μικρότερο σώμα, επιλεγμένο με κλήρωση, που λειτουργεί διαρκώς. Δεν αποφασίζει για συγκεκριμένα ζητήματα, αλλά είναι ο «μαέστρος» της διαδικασίας: καθορίζει με ποια θέματα θα ασχοληθούν οι συνελεύσεις, τις οργανώνει και τις εκκινεί, και έπειτα παρακολουθεί ποια θα είναι η τύχη των προτάσεών τους.
• Συνελεύσεις Πολιτών (Bürgerversammlung). Πρόκειται για σώματα συγκαλούμενα για συγκεκριμένα ζητήματα, από μερικές δεκάδες κατοίκους – συνήθως 25–50 – επιλεγμένους με κλήρωση, που διαβουλεύονται πάνω σε ένα δεδομένο ζήτημα και διατυπώνουν προτάσεις προς τους λήπτες αποφάσεων.

Οι συμμετέχοντες και στα δύο σώματα επιλέγονται με κλήρωση, ώστε οι ομάδες να αντικατοπτρίζουν τον πληθυσμό. Τα μέλη του Συμβουλίου κατέχουν το αξίωμά τους για καθορισμένο, περιορισμένο διάστημα – συνήθως για λίγο πάνω από έναν χρόνο – και έπειτα παραδίδουν τη θέση τους σε νέους, ώστε το σώμα να ανανεώνεται διαρκώς και να μη διαμορφώνεται μια κλειστή, αυτοτροφοδοτούμενη ελίτ.

03 Το κλειδί: υποχρεωτική και δημόσια ανταπόκριση

Η ίσως σημαντικότερη καινοτομία του μοντέλου δεν κρύβεται στη δομή του, αλλά στις συνέπειες. Οι προτάσεις των συνελεύσεων δεν εξαφανίζονται μέσα στο σύστημα: το τοπικό κοινοβούλιο και η κυβέρνηση οφείλουν να αντιδράσουν σε αυτές δημόσια και ουσιαστικά. Πρέπει να αιτιολογήσουν τι αποδέχονται και τι όχι – και αν απορρίψουν μια πρόταση, πρέπει και αυτό να το εξηγήσουν. Την υλοποίηση δε των προτάσεων που γίνονται αποδεκτές την παρακολουθεί ακριβώς το Μόνιμο Συμβούλιο.

Αυτή η ενσωματωμένη, υποχρεωτική ανταπόκριση είναι ακριβώς το σημείο στο οποίο απέτυχε η γαλλική κλιματική συνέλευση. Στο Ανατολικό Βέλγιο, το σύστημα δεν αφήνει στην καλή διάθεση των ληπτών αποφάσεων το αν θα ασχοληθούν με τις προτάσεις – επιβάλλει θεσμικά την απάντηση και την παρακολούθηση. Έτσι, το μοντέλο θεραπεύει ακριβώς την πιο ευαίσθητη αδυναμία των διαβουλευτικών διαδικασιών.

04 Πώς γεννήθηκε το μοντέλο;

Το μοντέλο του Ανατολικού Βελγίου δεν ήρθε από το πουθενά. Προηγήθηκε μια πειραματική διαδικασία πολιτών, που ξεπήδησε από πρωτοβουλία της κοινωνίας των πολιτών και έδειξε ότι η διαβούλευση με βάση την κλήρωση λειτουργεί και σε τοπικό επίπεδο. Η εμπειρία ήταν τόσο πειστική, ώστε το τοπικό κοινοβούλιο αποφάσισε: να μην αφήσει τη δυναμική να χαθεί, αλλά να τη μετατρέψει σε μόνιμο θεσμό. Το σύστημα δημιουργήθηκε το 2019, με απόφαση του κοινοβουλίου, κατοχυρωμένο σε νομοθεσία – έτσι, η διαβουλευτική συμμετοχή στο Ανατολικό Βέλγιο δεν έγινε ένα έργο που εξαρτάται από την καλή διάθεση μιας κυβέρνησης, αλλά μόνιμο, νομοθετικά κατοχυρωμένο μέρος της δημοκρατικής δομής.

Αυτή η στιγμή είναι από μόνη της διδακτική. Δείχνει πώς μπορεί μια κοινότητα να προχωρήσει από τα εφάπαξ πειράματα στη θεσμοθέτηση: πρώτα δοκιμάζει τη μέθοδο σε ένα απτό ζήτημα, αποκτά εμπειρία και εμπιστοσύνη, και έπειτα χύνει τη δοκιμασμένη πρακτική σε ένα διαρκές πλαίσιο. Η θεσμοθέτηση δεν είναι το πρώτο βήμα, αλλά ο τρόπος διαφύλαξης της επιτυχίας.

05 Γιατί είναι σημαντικό αυτό το μοντέλο;

Το μοντέλο του Ostbelgien είναι πρωτοποριακό από πολλές απόψεις. Πρώτον: καθιστά διαρκή τη διαβουλευτική συμμετοχή. Δεν χάνεται άφαντο ένα-ένα ενθουσιώδες έργο, αλλά ένας συνεχής θεσμός συσσωρεύει την εμπειρία και καθιστά ρουτίνα τη συμμετοχή των πολιτών. Δεύτερον: δίνει πραγματική, προβλέψιμη επιρροή. Λόγω της υποχρεωτικής ανταπόκρισης, η συμμετοχή δεν είναι συμβολική χειρονομία, αλλά ενσωματώνεται στην πορεία της λήψης αποφάσεων. Τρίτον: δεν λειτουργεί αντί, αλλά δίπλα στο αντιπροσωπευτικό σύστημα. Το εκλεγμένο κοινοβούλιο και τα κληρωμένα σώματα πολιτών εργάζονται μαζί, συμπληρώνοντας το ένα το άλλο – το διαβουλευτικό στοιχείο δεν υποκαθιστά, αλλά εμπλουτίζει τη δημοκρατία.

Το μέγεθος του μοντέλου – μια μικρή κοινότητα – είναι ταυτόχρονα αρετή και όριό του. Σε μικρή κλίμακα είναι ευκολότερο να εισαχθεί και να λειτουργήσει ένα τέτοιο σύστημα, και βοηθά επίσης η εγγύτητα της τοπικής κοινότητας. Παραμένει ανοιχτό ερώτημα πώς μπορεί αυτό να κλιμακωθεί σε μεγαλύτερες, πολυπληθέστερες κοινότητες. Αλλά ακριβώς γι' αυτό αποτελεί πολύτιμο πειραματικό πεδίο: δείχνει ζωντανά πώς μπορεί να μοιάζει η διαβουλευτική δημοκρατία, όταν δεν είναι περιστασιακός επισκέπτης, αλλά μόνιμος κάτοικος στη λήψη αποφάσεων.

06 Διεθνής απήχηση και εξάπλωση

Το μοντέλο του Ανατολικού Βελγίου, σε σχέση με το μικρό του μέγεθος, έλαβε τεράστια διεθνή προσοχή. Ως ο πρώτος στον κόσμο μόνιμος, συνδεδεμένος με το κοινοβούλιο διαβουλευτικός θεσμός, έγινε σημείο αναφοράς για όλους όσοι φαντάζονται τη συμμετοχή των πολιτών όχι ως περιστασιακό έργο, αλλά ως διαρκές σύστημα. Πολλές πόλεις και περιφέρειες μελέτησαν τη δομή του και άντλησαν από αυτό κατά τη διαμόρφωση των δικών τους μόνιμων ή επαναλαμβανόμενων σωμάτων πολιτών.

Η εξάπλωση του μοντέλου δείχνει ότι το επόμενο στάδιο της εξέλιξης της διαβουλευτικής δημοκρατίας μπορεί να είναι ακριβώς η θεσμοθέτηση. Ενώ τα μεγάλα πειράματα της δεκαετίας του 2010 ήταν ως επί το πλείστον εφάπαξ συνελεύσεις, η τάση των τελευταίων ετών στρέφεται ολοένα και περισσότερο προς τη διάρκεια: μόνιμα συμβούλια, επαναλαμβανόμενες συνελεύσεις, ενσωματωμένες υποχρεώσεις ανταπόκρισης. Το Ανατολικό Βέλγιο είναι σε αυτό πρωτοπόρο – ζωντανή απόδειξη ότι η διαβούλευση με βάση την κλήρωση δεν είναι μόνο ένα συναρπαστικό πείραμα, αλλά μπορεί να είναι και ένα λειτουργικό, διαρκές μέρος του δημοκρατικού θεσμικού συστήματος.

07 Τι μπορούμε να μάθουμε από αυτό;

Το κυριότερο δίδαγμα του παραδείγματος του Ανατολικού Βελγίου είναι ότι η διαβουλευτική συμμετοχή δεν μπορεί να είναι μόνο εφάπαξ γεγονός, αλλά και διαρκής θεσμός. Όποιος εννοεί σοβαρά τη συμμετοχή των πολιτών, αξίζει να ξεπεράσει τη λογική των μεμονωμένων έργων και να σκεφτεί πώς μπορεί η συμμετοχή να γίνει τακτική και προβλέψιμη. Το άλλο δίδαγμα είναι η θεσμοθέτηση της ανταπόκρισης: το μοντέλο προλαβαίνει την απογοήτευση ακριβώς επειδή θεμελιώνει την απάντηση των ληπτών αποφάσεων όχι στην καλή διάθεση, αλλά σε κανόνα.

08 Σύνοψη

Το Ανατολικό Βέλγιο έδειξε ότι η διαβουλευτική δημοκρατία μπορεί να γίνει και μόνιμος θεσμός. Το Μόνιμο Συμβούλιο Πολιτών και οι συνδεδεμένες με αυτό συνελεύσεις συγκροτούν ένα διαρκές, βασισμένο στην κλήρωση σύστημα, χτισμένο δίπλα στο κοινοβούλιο, με επίκεντρο την υποχρεωτική, δημόσια ανταπόκριση. Αυτό το μοντέλο θεραπεύει ακριβώς την αδυναμία που έπληξε τα μεγάλα εφάπαξ πειράματα – όπως τη γαλλική συνέλευση. Το καταληκτικό άρθρο της σειράς αλλάζει κλίμακα: μέσα από ευρωπαϊκά παραδείγματα σε αστικό επίπεδο δείχνει πώς μπορεί η διαβουλευτική συμμετοχή να φέρει απτά αποτελέσματα στα τοπικά ζητήματα.

Πηγές

• Bürgerdialog Ostbelgien – Was ist der Bürgerrat / die Bürgerversammlung? · buergerdialog.be
• The Ostbelgien Model: a long-term Citizens' Council · oidp.net
• Niessen, C. & Reuchamps, M. (2020): Institutionalising Citizen Deliberation in Parliament: The Permanent Citizens' Dialogue in the German-speaking Community of Belgium · KU Leuven
• G1000: Report on the G1000 citizens' summit · g1000.org
• OECD (2020): Catching the Deliberative Wave · oecd.org