Γαλλία: μια κλιματική συνέλευση και τα διδάγματά της

01 Ένα φιλόδοξο εγχείρημα

Η γαλλική κλιματική συνέλευση (Convention Citoyenne pour le Climat) δημιουργήθηκε το 2019–2020, σε μεγάλο βαθμό μετά τις διαμαρτυρίες των «κίτρινων γιλέκων», που ξέσπασαν ακριβώς εναντίον ενός φόρου στα καύσιμα με κλιματικό σκοπό. Το δίδαγμα ήταν σαφές: η κλιματική πολιτική δεν μπορεί να χαράσσεται πάνω από τα κεφάλια των ανθρώπων, χωρίς να σταθμίζονται οι κοινωνικές της συνέπειες. Η συνέλευση θέλησε ακριβώς να καλύψει αυτό το κενό – ενέπλεξε τους ίδιους τους πολίτες στη διαμόρφωση της λύσης.

Το σώμα αποτελούνταν από 150 πολίτες επιλεγμένους με κλήρωση, με στρωματοποιημένο τρόπο, που αποτελούσαν μια τομή της γαλλικής κοινωνίας. Το καθήκον τους ήταν εξαιρετικά συγκεκριμένο και φιλόδοξο: να διαμορφώσουν προτάσεις για το πώς θα μειώσει η Γαλλία τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου κατά τουλάχιστον 40 τοις εκατό έως το 2030 σε σύγκριση με το 1990 – και μάλιστα με γνώμονα την κοινωνική δικαιοσύνη. Η συνέλευση εργάστηκε σε επτά Σαββατοκύριακα, για περίπου εννέα μήνες.

02 Από τα κίτρινα γιλέκα στη συνέλευση

Αξίζει να κατανοήσουμε καλύτερα το υπόβαθρο της συνέλευσης, γιατί αποκαλύπτει πολλά για τον ρόλο των διαβουλευτικών εργαλείων. Άμεση αφορμή για τις διαμαρτυρίες των «κίτρινων γιλέκων», που ξέσπασαν το 2018, ήταν ένας φόρος στα καύσιμα με κλιματικό σκοπό, τον οποίο πολλοί ένιωσαν άδικο: θεωρούσαν ότι το βάρος της περιβαλλοντικής προστασίας μετακυλιόταν δυσανάλογα στα αγροτικά, εξαρτημένα από το αυτοκίνητο, χαμηλότερου εισοδήματος στρώματα. Πίσω από τη διαμαρτυρία δεν κρυβόταν, λοιπόν, η απόρριψη της κλιματικής προστασίας, αλλά το αίσθημα ότι η απόφαση λήφθηκε πάνω από τα κεφάλια των ανθρώπων, χωρίς να σταθμιστούν οι κοινωνικές συνέπειες.

Η συνέλευση ήταν η απάντηση σε αυτή την κρίση. Η λογική της ήταν ακριβώς ότι, αν οι ίδιοι οι πολίτες διαμορφώσουν τα εργαλεία της κλιματικής πολιτικής – εντάσσοντας τη διάσταση της κοινωνικής δικαιοσύνης στο ίδιο το καθήκον –, τότε οι λύσεις θα είναι πιο δίκαιες και πιο αποδεκτές. Έτσι, η διαδικασία δεν ήταν μόνο ένα εγχείρημα πολιτικής, αλλά και ένα πείραμα οικοδόμησης εμπιστοσύνης: μια δοκιμή του κατά πόσο μπορεί να ανακτηθεί η εμπιστοσύνη των ανθρώπων δίνοντάς τους πραγματικό λόγο.

03 Πώς εργάστηκε η συνέλευση;

Οι συμμετέχοντες διέτρεξαν την ίδια διαβουλευτική πορεία με άλλες συνελεύσεις πολιτών. Ενημερώθηκαν από ειδικούς, επιστήμονες, φορείς εκπροσώπησης συμφερόντων και πολίτες, γνώρισαν μέσα από ισορροπημένο υλικό τις δυνατότητες και τα διλήμματα της κλιματικής προστασίας. Στη συνέχεια, σε θεματικές ομάδες εργασίας – από τις μεταφορές και τη στέγαση έως την κατανάλωση και τη γεωργία – διαμόρφωσαν τις συγκεκριμένες προτάσεις τους, στο πλαίσιο συντονισμένης διαβούλευσης.

Το αποτέλεσμα της εργασίας δεν ήταν κάποιες γενικές αρχές, αλλά περισσότερες από εκατό λεπτομερείς, επεξεργασμένες προτάσεις μέτρων, με την απαίτηση της νομοθετικής υλοποίησης. Η συνέλευση, λοιπόν, δεν έδειξε απλώς κατεύθυνση, αλλά κατέθεσε στο τραπέζι συγκεκριμένα, εφαρμόσιμα εργαλεία – κάτι που από μόνο του απέδειξε ότι ένα σώμα από μη ειδικούς μπορεί να επιτελέσει ουσιαστική εργασία ακόμη και σε ένα σύνθετο ζήτημα πολιτικής.

04 Το λεπτό σημείο: τι απέγιναν οι προτάσεις;

Το πραγματικό δίδαγμα του γαλλικού παραδείγματος κρύβεται στο τέλος της διαδικασίας. Η πολιτική ηγεσία είχε αρχικά υποσχεθεί ότι θα προωθούσε τις προτάσεις της συνέλευσης ουσιαστικά χωρίς φίλτρο – είτε σε νόμο, είτε σε δημοψήφισμα, είτε σε διάταγμα. Στην πράξη, ωστόσο, σημαντικό μέρος των προτάσεων στην πορεία αραιώθηκε, τροποποιήθηκε ή αποσύρθηκε από την ημερήσια διάταξη. Ορισμένα στοιχεία πέρασαν σε νόμο, πολλά όμως χάθηκαν ή αποδυναμώθηκαν σημαντικά κατά τις πολιτικές και οικονομικές διαπραγματεύσεις.

Αυτό προκάλεσε σε πολλούς συμμετέχοντες απογοήτευση και το αίσθημα της εξαπάτησης. Η εμπειρία αναδεικνύει καλά ένα από τα πιο ευαίσθητα σημεία των διαβουλευτικών διαδικασιών: την ποιότητα της ανταπόκρισης. Αν ένα σώμα πολιτών επιτελέσει σοβαρή εργασία και έπειτα διαπιστώσει ότι οι προτάσεις του απορροφώνται χωρίς ίχνος μέσα στο πολιτικό σύστημα, αυτό δεν οδηγεί σε αδιέξοδο μόνο το συγκεκριμένο ζήτημα, αλλά μπορεί να πλήξει και την εμπιστοσύνη στη διαδικασία στο σύνολό της – και ευρύτερα, στη συμμετοχή.

05 Το διπλό δίδαγμα

Η γαλλική συνέλευση φέρει ένα διπλό, αλλά όχι αντιφατικό μήνυμα. Από τη μία, επιβεβαίωσε λαμπρά ότι η διαβουλευτική δημοκρατία λειτουργεί: καθημερινοί άνθρωποι, μέσα σε καλό πλαίσιο, είναι ικανοί να διαμορφώσουν προσεκτικές, υπεύθυνες προτάσεις πάνω σε ένα εξαιρετικά σύνθετο ζήτημα, δύσκολο τόσο τεχνικά όσο και κοινωνικά. Την ποιότητα της εργασίας του σώματος ούτε οι επικριτές δεν αμφισβήτησαν σοβαρά.

Από την άλλη, έφερε στο φως ότι η διαβουλευτική διαδικασία δεν τελειώνει με τη γέννηση των προτάσεων. Η διαδικασία αξίζει ακριβώς όσο τη λαμβάνουν στα σοβαρά οι λήπτες αποφάσεων. Αν η υπόσχεση της συμμετοχής και η πραγματική συνέπεια αποκλίνουν, ακόμη και η πιο εξαιρετική εργασία ενός σώματος μπορεί να μετατραπεί σε απογοήτευση. Η ανταπόκριση δεν είναι η ευγενική επισφράγιση της διαδικασίας, αλλά η δοκιμασία της αξιοπιστίας της.

06 Η συζήτηση για τη διαδικασία

Η μετέπειτα πορεία της συνέλευσης πυροδότησε μια ζωηρή συζήτηση ειδικών, που είναι η ίδια διδακτική. Ένα μέρος των επικριτών επισήμανε ότι η εντολή του σώματος δεν ήταν αρκετά σαφής: δεν είχε καθοριστεί εκ των προτέρων τι ακριβώς δέσμευε την κυβέρνηση να υιοθετήσει τις προτάσεις, οπότε η ερμηνεία της υπόσχεσης «χωρίς φίλτρο» έγινε αμφισβητήσιμη. Άλλοι επισήμαναν ότι μέρος των προτάσεων, κατά τις διαβουλεύσεις με ειδικούς και πολιτικούς, δεν απορρίφθηκε απλώς, αλλά μετασχηματίστηκε – κάτι που άλλοτε ήταν εύλογη βελτίωση, άλλοτε όμως αποδυνάμωση της ουσίας. Από τη σκοπιά των συμμετεχόντων, τα δύο διακρίνονταν δύσκολα, και αυτό επέτεινε την απογοήτευση.

Το σημαντικότερο κέρδος της συζήτησης ήταν ακριβώς η ανάγκη για σαφή πλαίσια. Με βάση αυτή την εμπειρία, οι ειδικοί τονίζουν ολοένα και περισσότερο ότι η εντολή των διαβουλευτικών διαδικασιών, η περαιτέρω πορεία των προτάσεων και ο τρόπος της απάντησης των ληπτών αποφάσεων πρέπει να καθορίζονται εκ των προτέρων, με ακρίβεια. Έτσι, η γαλλική συνέλευση – με όλες τις αντιφάσεις της – συνέβαλε στο να σχεδιάζονται καλύτερα οι επόμενες διαδικασίες.

07 Τι κρατάμε μαζί μας;

Από το γαλλικό παράδειγμα προκύπτουν ορισμένες πρακτικές αρχές για κάθε συμμετοχική διαδικασία. Πρώτον: οι λήπτες αποφάσεων να ξεκαθαρίζουν εκ των προτέρων, με σαφήνεια και ειλικρίνεια, ποια θα είναι η τύχη των προτάσεων – τι εγγυώνται και τι όχι. Η υπερβολική υπόσχεση είναι πιο επικίνδυνη από μια μετριοπαθή, αλλά τηρήσιμη δέσμευση. Δεύτερον: αν ο λήπτης αποφάσεων αποκλίνει από τις προτάσεις, να το κάνει ανοιχτά και αιτιολογημένα, όχι με σιωπηρή αποσιώπηση. Οι συμμετέχοντες μπορούν να αποδεχτούν ένα ειλικρινές, αιτιολογημένο «όχι»· τη βουβή παράβλεψη πολύ δυσκολότερα. Τρίτον: η διαδικασία να είναι πλήρως ιχνηλατήσιμη και ελέγξιμη, ώστε τόσο οι συμμετέχοντες όσο και το κοινό να βλέπουν ποιος ήταν ο καρπός της εργασίας.

08 Σύνοψη

Η γαλλική κλιματική συνέλευση είναι ταυτόχρονα μνημείο της δύναμης και της ευθραυστότητας της διαβουλευτικής δημοκρατίας. Απέδειξε ότι ένα αντιπροσωπευτικό σώμα πολιτών μπορεί να διαμορφώσει εξαιρετικές, επεξεργασμένες προτάσεις ακόμη και στα πιο δύσκολα ζητήματα – αλλά έδειξε επίσης ότι όλα αυτά είναι λίγα, αν λείπει η έντιμη, προβλέψιμη πολιτική ανταπόκριση. Το πιο σημαντικό δίδαγμα είναι ακριβώς αυτό: η συμμετοχή ολοκληρώνεται μαζί με τη συνέπειά της. Το επόμενο άρθρο παρουσιάζει ένα μοντέλο που στηρίζεται ακριβώς στη συνεχή, θεσμοθετημένη ανταπόκριση – το μόνιμο συμβούλιο πολιτών του Βελγίου.

Πηγές

• Συνέλευση Πολιτών – Στον κόσμο (διεθνή παραδείγματα) · kozossegigyules.hu
• InnoK Βάση Γνώσεων – Το μοντέλο της στοχαστικής δημοκρατίας (James S. Fishkin) · urbanlab.hu
• Convention Citoyenne pour le Climat (2020): Rapport final · conventioncitoyennepourleclimat.fr
• Courant, D. (2021): Citizens' Assemblies for Climate. Politics & Governance
• OECD (2020): Catching the Deliberative Wave · oecd.org